Türkiye 1994’e girdiğinde zaten yorgundu. Koalisyon hükümetleri birbirini kovalıyor, Güneydoğu’da çatışmalar sürüyor, ekonomi ise kontrolden çıkmak üzereydi. Ocak 1994’te Moody’s’in Türkiye’nin kredi notunu düşürmesiyle birlikte dolar kısa sürede 15 bin liradan 38 bin liraya fırladı, borsa çöktü. Hükümet bu felaketi görmezden gelerek istikrar paketini 27 Mart’taki yerel seçimlerin sonrasına ertelemişti — 5 Nisan’da açıklanan paketle kur 23 bin 147 liradan 32 bin 149 liraya çıkarıldı. Yani seçim, tam anlamıyla bir saatli bombanın üzerinde yapıldı.
İşte bu kaotik zeminde, Türk siyasi tarihinin belki de en tartışmalı yerel seçimi sahneye çıktı.
Sandıktan Çöplüğe
27 Mart sabahı, milyonlarca seçmen sandığa gitti. Akşamına kadar her şey “normal” görünüyordu; ta ki çöplükler açılana dek.
Seçim gecesi ve sonraki günlerde bazıları yakılmış hâlde çuval çuval oy pusulası çöp döküm alanlarında bulundu. Okullarda evet damgalı pusulalar ve sayımı yapılmamış onlarca sandık gizlenmiş hâlde keşfedildi. Yetmedi: bazı yerlerde seçime girmeyen partilerin logoları oy pusulalarında yer aldı, bazı parti logoları 180 derece ters basıldı. Bir kısım adayın adı ise pusulalarda hiç yoktu.
Sahadan gelen haberler birbirinden ağırdı. Tarsus’ta 3 sandık yakıldı. Ordu’da bir köyde sandık kaçırıldı. Karşıyaka’da oy kullanma alanları yetersiz kalınca seçmenler parkta oy kullandı. Kocaeli’de bir köye sandık hiç gitmedi; orada yaşayan vatandaşlar anayasal haklarını kullanamadı. Fatih ve Beyoğlu’nda bazı oy çuvallarının değiştirildiği de iddialar arasındaydı.
Tüm bu gelişmeler karşısında YSK’ya 35 bin dilekçe ve 869 itiraz yapıldı. Kurul, Mardin ve İzmir’in bazı ilçeleriyle Tarsus, Muradiye, Side ve Nevşehir’de seçimleri iptal etti. İstanbul’da ise Fatih, Beykoz ve Yalova ilçelerindeki seçimler 10 Temmuz 1994’te yenilendi. Ankara’da herhangi bir iptal kararı verilmedi.
Solun Bölünmesi, Refah’ın Zaferi
Tüm bu kargaşanın gölgesinde esas sürpriz, sonuçlarda saklıydı.
13 siyasi partinin katıldığı seçimlerde 76 il merkezi belediyesinden 28’ini Refah Partisi kazandı. Ama asıl çarpıcı olan rakam değildi — nerede kazandığıydı. Refah Partisi İstanbul, Ankara, Diyarbakır, Erzurum, Konya ve Kayseri olmak üzere 6 büyükşehiri aldı. Bu, gerçek anlamda bir kırılma noktasıydı.
Peki nasıl oldu? Refah’ın bu zaferini tek başına kendi gücüyle açıklamak mümkün değil. Hikâyenin öbür yarısı, solun akıl almaz bölünmüşlüğünde yatıyor. İstanbul’da SHP, Zülfü Livaneli’yle yüzde 20.3, DSP yüzde 12.3 ve CHP Ertuğrul Günay’la yüzde 1.3 oy aldı. Bu üç parti tek aday çıkarmış olsaydı, ortak sol oyu yüzde 33.9’du ve Erdoğan’ın yüzde 25’inin çok üzerindeydi. Ankara’da tablo daha da çarpıcıydı: Melih Gökçek yüzde 27.3 ile kazanırken SHP’nin Korel Göymen yüzde 26.8, CHP yüzde 2, DSP ise yüzde 7.5 aldı. Ankara, yaklaşık 6.500 oy farkla Refah’a gitmişti — solun oyları toplanmış olsaydı bu fark kolaylıkla kapanırdı.
Dönemin SHP adayı Zülfü Livaneli, yıllar sonra yazdığı bir yazıda bu acıyı dile getirdi. Eski bakan Hüsamettin Özkan’ın sözlerini aktarırken şunları yazdı: “Siyasi hayatımızda yaptığımız en büyük yanlış 94’te sizin oylarınızı bölmemizdi. Maalesef Türkiye’nin kaderini değiştirdik.”
Anketlerin Göremediği
Seçim öncesi anketler ve büyük medya, yarışın İstanbul’da Zülfü Livaneli ile ANAP adayı İlhan Kesici arasında geçeceğini öngörüyordu. Refah’ın sessiz yükselişi ya görülmek istenmedi, ya da algılanamadı. Dönemin gazetecilerinden birinin ifadesiyle, büyük medya bu hareketi anlamaya çalışmıyordu; sisteme ait olanlar Refah’ın yükselişini kabullenmek istemiyordu.
Necmettin Erbakan’ın İstanbul adayı Recep Tayyip Erdoğan’dı. 1989’da Beyoğlu’nda kaybettiği seçimden sonra bu kez İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı yarışına giren Erdoğan, yaklaşık 115.000 oy farkla seçimi kazandı. Ankara’da ise Melih Gökçek, tarihin akışını değiştiren o 6.500 oy farkla koltuğa oturdu.
Refah Partisi’nin bu yükselişi o dönemde büyük bir sürpriz olarak değerlendirildi; SHP iktidarda olmasına rağmen büyük bir düşüş yaşadı. Erbakan, on yıllar boyunca kendisine “bir çiçekle bahar gelmez” diyenlerin yüzüne baktı.
Tarihin Kırılma Anı
27 Mart 1994 yerel seçimleri, Türkiye’nin modern tarihinde iki farklı pencereden okunabilir.
Birincisi: bir seçim sürecinin ne denli kırılgan olduğunun belgesidir. Çöplüklerden çıkan oy çuvalları, yakılan sandıklar, kayıp pusulalar ve onlarca itirazla dolu bir tablo, demokrasinin sağlıklı işleyip işlemediğine dair ciddi sorular bıraktı. YSK’nın uzun mesaileri ve ardından gelen iptal kararları bu soruları tam anlamıyla yanıtlamaya yetmedi.
İkincisi: merkez siyasetin iflasının ilanıdır. Ekonomik çalkantı, hanelerde tencereyi kaynatamayanlar, yönetimlerdeki çöp dağları ve akmayan sular — tüm bunlar birikiyor, sisteme olan güvensizlik derinleşiyordu. Halk bu birikimini sandıkta gösterdi ve var olan düzene alternatif gördüğü partiye yöneldi.
Bu seçimle birlikte Türkiye, siyasal İslam’ın belediye yönetimindeki pratiğini ilk kez büyük ölçekte tanıdı. Ve bu pratiğin iki önemli aktörü — Recep Tayyip Erdoğan ile Melih Gökçek — bu günden itibaren Türk siyasetinin merkezine yerleşecekti. Erdoğan’ın İstanbul’daki belediyecilik deneyimi, onun ulusal siyasetteki yükselişinin zeminini hazırlayacak; 1995 genel seçimlerinde Refah Partisi birinci parti olarak çıkacak ve Necmettin Erbakan’ın liderliğinde hükümet kurulacaktı.
Sonrası mı? Sonrası 28 Şubat’tır. Ama o başka bir yazının konusu.
Kaynaklar
- Türkiye Raporu — Haritalarla Seçimler: 1994 Yerel Seçimleri (turkiyeraporu.com)
- Medyascope — Gomaşinen Podcast, Bölüm 25: 27 Mart 1994 Yerel Seçimleri (medyascope.tv)
- T24 — Zülfü Livaneli, Bugünü Anlamak İçin 1994’e Bakmak Gerekiyor (t24.com.tr)
- Vikipedi — 1994 Türkiye Yerel Seçimleri & İstanbul’da 1994 Türkiye Yerel Seçimleri
- Hürriyet — Deniz Gürel, Birlikte Olsaydık Seçimleri Kaybetmezdik (hurriyet.com.tr)
- Ensonhaber — Erdoğan’ı Tarihe Geçiren Seçim (ensonhaber.com)
- ekonomim.com — 5 Nisan 1994 Kararları Nedir?
- Yeni Şafak — Bir Çiçekle Baharı Getiren Lider: 1995 Genel Seçimi (yenisafak.com)
- YSK Resmi Arşivi — 27 Mart 1994 Mahalli İdareler Genel Seçimi (ysk.gov.tr)