Kıbrıs haritası — kuzey ve güney bölünmüş ada
SİYASET

Kıbrıs Referandumu: Türkler Evet Dedi, Rumlar Hayır. Peki Kim Kazandı?

admin 18 Mart 2026

Kıbrıs meselesini anlamak için önce şunu kabul etmek lazım: bu ada, onlarca yıldır hem Yunanistan’ın hem Türkiye’nin hem de uluslararası toplumun kafasında çözülemeyen bir denklem olarak duruyor. 2004 yılındaki Annan Planı referandumu ise bu denklemin belki de en dramatik sayfasını oluşturuyor.

Planın Anatomisi

BM Genel Sekreteri Kofi Annan, yıllarca süren müzakerelerin ardından adayı yeniden birleştirmeye yönelik bir çözüm önerisi hazırladı. Plan beş kez revize edildi; nihai hali olan “Annan-5” Mart 2004’te masaya kondu. Önerinin özü, iki federe devletten oluşan “Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti” adında yeni bir yapı kurmaktı. Türkiye, Yunanistan, AB, ABD ve BM planın kabulü için açıkça baskı uyguluyordu.

Referandum tarihi başta 21 Nisan olarak belirlenmişti; ancak BM yetkilileri son anda fark etti ki bu tarih, 1967 Atina darbesinin yıldönümüydü. Referandum 24 Nisan’a ertelendi.

Kuzey’de “İstemeyen” Bir Lider: Denktaş

KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş planın en sert muhalifi konumundaydı. Egemenlik kaygılarını defalarca dile getirdi; Türk askeri varlığının kısıtlanmasını, mülkiyet meselelerini ve yerleşimci sorununu kabul edilemez buluyordu.

Denktaş’ı en çok sarsan şeylerden biri ise Türkiye’den geldi. Dönemin Dışişleri Bakanı Abdullah Gül’ün egemenlik tartışmalarına verdiği yanıt tarihe geçti: “Bugüne kadar bir kasa portakal bile satamadılar, ne egemenliği.”

Bu söz, siyasi değil neredeyse kişisel bir yara açtı. Denktaş’a göre Türkiye, AB üyelik sürecini hızlandırmak için Kıbrıs meselesinde köklü tavizler vermeye hazırdı ve plan da bu hesabın bir ürünüydü.

Güney’de Beklenmedik Bir “Hayır”

Asıl sürpriz Rum tarafından geldi. Rum kesimi lideri Tasos Papadopulos, uluslararası baskılara rağmen halkını plana karşı oy kullanmaya çağırdı. Gerekçeler arasında Türk askerinin adadan çekilmemesi, Türkiye’den gelen göçmenlerin oy kullanma hakkı ve mülkiyet haklarının yetersiz güvence altına alınması sayılıyordu.

Adadaki Türk halkının planı ne kadar sahiplendiğini gösteren en çarpıcı ayrıntı ise şu: Plan kapsamında boşaltılması öngörülen 9 köyden 7’si referandumda “evet” oyu kullandı. Yani evlerini terk etmek zorunda kalacak insanlar bile birleşmeye “olur” dedi. Bu, soyut bir siyasi tercih değil; somut fedakarlığa hazır bir halkın oyuydu.

Oylamanın sonucu tartışmasızdı: Kıbrıs Türklerinin yüzde 65’i plana “Evet” derken, Kıbrıs Rumlarının yüzde 76’sı “Hayır” oyu kullandı. Katılım oranı Rum tarafında yüzde 89, Türk tarafında ise yüzde 87 oldu.

Referandumun Paradoksu

Tarihin ironisi burada yatıyor. Onlarca yıl boyunca “inatçı” ve “çözüme yanaşmaz” olarak gösterilen Kıbrıs Türkleri planı kabul etti. Uluslararası toplum tarafından hak sahibi taraf olarak konumlandırılan Kıbrıs Rumları ise reddetti.

KKTC Başbakanı Mehmet Ali Talat, “Kıbrıs Türkleri artık ayrılıkçı ya da uzlaşmaz olarak değerlendirilemez” dedi.

BM Genel Sekreteri Kofi Annan ise “Kıbrıs sorununu çözmek için eşsiz ve tarihi bir fırsat kaçırıldı” diyerek hayal kırıklığını açıkça ifade etti.

Avrupa Birliği cephesinde de benzer bir hayal kırıklığı hüküm sürdü. AB’nin genişlemeden sorumlu Komisyon üyesi Günter Verheugen, “Kıbrıs Rum hükümeti tarafından aldatılmış hissediyorum” dedi.

Kazanan Olmayan Bir Sonuç

Her şeye rağmen, daha önceden kararlaştırıldığı üzere Kıbrıs Cumhuriyeti 1 Mayıs 2004’te Avrupa Birliği’ne diğer dokuz ülkeyle birlikte katıldı. Adanın kuzeyi ise AB üyeliğinin dışında kaldı; uluslararası izolasyon devam etti.

Pek çok analist bugün geriye dönüp baktığında şunu söylüyor: referandumların Kıbrıs’ın AB üyeliğinin zaten güvence altına alınmasından sonra yapılmış olması, Rum tarafının “evet” demek için elindeki en büyük teşviki önceden yitirmesi anlamına geliyordu.

Denktaş ise referandum sonrasında ertesi yılki cumhurbaşkanlığı seçimlerine girmeyeceğini açıkladı. Planın reddedilmesiyle kendi kampanyasının amacına ulaştığını söyledi, ancak istifasına yönelik çağrıları reddetti.

Kıbrıs sorunu bugün hâlâ çözümsüz duruyor. 2004 bir kilometre taşıydı; ama varış noktası değil.

Kaynaklar